Bài viết bởi Matthew Jackson, Trưởng Đại diện Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc tại Việt Nam

Trong vòng một thập kỷ tới, hơn một phần năm dân số Việt Nam sẽ từ 60 tuổi trở lên, chính thức đánh dấu giai đoạn chuyển sang xã hội già (UNFPA - Tổng cục Thống kê, 2025). Những tiến bộ đáng kể trong y tế, khoa học - công nghệ và giáo dục đã góp phần nâng tuổi thọ trung bình khi sinh lên trên 74 tuổi, tăng khoảng 10 năm so với thập niên 1980. Đây là một thành tựu quan trọng của phát triển và phản ánh những nỗ lực bền bỉ của Việt Nam trong cải thiện chất lượng cuộc sống người dân. Tuy nhiên, tốc độ già hóa dân số nhanh cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về mức độ sẵn sàng của hệ thống dịch vụ và khuôn khổ chính sách, tác động sâu rộng đến tăng trưởng kinh tế, hệ thống an sinh xã hội, chăm sóc sức khỏe và quan hệ liên thế hệ. 

UNFPA là đối tác lâu dài và tin cậy của Chính phủ Việt Nam, phối hợp chặt chẽ với các Bộ, ngành và tổ chức xã hội nhằm bảo đảm rằng già hóa dân số không bị nhìn nhận như một gánh nặng, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội và một động lực cho phát triển bền vững dựa trên quyền con người. Thông qua tư vấn chính sách dựa trên bằng chứng, tăng cường hệ thống và các can thiệp ở cấp cộng đồng, UNFPA hỗ trợ Việt Nam chủ động thích ứng với quá trình chuyển đổi nhân khẩu học, bảo đảm quyền và nhân phẩm của người cao tuổi, trao quyền cho cộng đồng và giúp các thế hệ trẻ chuẩn bị tốt hơn cho vòng đời của mình.

Thúc đẩy chương trình nghị sự về dân số và phát triển dựa trên quyền và dữ liệu

UNFPA hợp tác chặt chẽ với Cục Thống kê Quốc gia, Bộ Y tế và Hội Người cao tuổi Việt Nam để hỗ trợ các cuộc tổng điều tra dân số, điều tra biến động dân số và kế hoạch hóa gia đình; củng cố các hệ thống dữ liệu hành chính như đăng ký hộ tịch và thống kê sinh tử (CRVS); cũng như thực hiện các phân tích nhân khẩu học chuyên sâu. Những nỗ lực này giúp các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ hơn và thích ứng hiệu quả với các chuyển dịch nhân khẩu học then chốt, bao gồm già hóa dân số, mức sinh thay đổi, di cư nội địa và quá trình đô thị hóa nhanh chóng.

Song song với đó, UNFPA là đối tác chủ chốt trong nghiên cứu xây dựng nền Kinh tế Chăm sóc và cung cấp các khuyến nghị chính sách nhằm chuẩn bị cho tương lai, đồng thời hỗ trợ kỹ thuật cho việc xây dựng nền Kinh tế Bạc tại Việt Nam. Việc lồng ghép các xu hướng dân số vào kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội, cải cách an sinh xã hội và chiến lược phát triển nguồn nhân lực góp phần bảo đảm các chính sách quốc gia mang tính chủ động, dự phòng và dựa trên bằng chứng cập nhật, thay vì phản ứng thụ động trước các biến động.

Ứng phó với già hóa dân số nhanh: từ thí điểm đến xây dựng chính sách và triển khai thực tiễn

Già hóa dân số là một trong những xu hướng quan trọng nhất của thế kỷ XXI. Mặc dù đặt ra những thách thức đáng kể về kinh tế và xã hội, đây đồng thời là minh chứng cho những tiến bộ trong chăm sóc sức khỏe và phát triển con người. Một hệ quả tất yếu của quá trình này là nhu cầu ngày càng tăng đối với dịch vụ chăm sóc sức khỏe, đặc biệt là đối với các bệnh mãn tính và bệnh không lây nhiễm.

Tại Việt Nam, các thách thức nổi bật bao gồm khả năng tiếp cận còn hạn chế đối với dịch vụ chăm sóc tích hợp dài hạn và mức độ bảo đảm an ninh thu nhập chưa đầy đủ, với khoảng 76% người cao tuổi không có lương hưu. Phân tích của UNFPA cho thấy nguy cơ nghèo đói ở người cao tuổi có xu hướng gia tăng, đặc biệt đối với phụ nữ cao tuổi, cư dân nông thôn, người dân tộc thiểu số và những người từng làm việc trong khu vực phi chính thức.

Theo phân tích, trung bình mỗi người Việt Nam trải qua khoảng 42 năm thâm hụt kinh tế trong vòng đời, so với 31 năm thặng dư kinh tế, dẫn đến mỗi người Việt Nam bị thâm hụt ròng 11 năm theo chu kỳ vòng đời. Khoảng cách ngày càng lớn giữa tuổi thọ (trung bình 74,7 tuổi) và tuổi thọ sống khỏe (trung bình 65,4 tuổi) đồng nghĩa với việc nhiều người cao tuổi phải sống gần một thập kỷ với bệnh tật hoặc suy giảm chức năng, trong bối cảnh thiếu dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp và an ninh thu nhập. Những xu hướng này cho thấy già hóa dân số cần được nhìn nhận như một vấn đề mang tính cấu trúc của phát triển kinh tế – xã hội, chứ không chỉ là mối quan tâm về phúc lợi tuổi già.

Để ứng phó với thực tiễn này, UNFPA phối hợp với các cơ quan của Quốc hội và Chính phủ, trong đó có Hội Người cao tuổi Việt Nam, thúc đẩy cách tiếp cận già hóa dựa trên quyền và vòng đời, nhấn mạnh sức khỏe, nhân phẩm, quyền tự chủ và sự tham gia xã hội liên tục của người cao tuổi. Hỗ trợ kỹ thuật của UNFPA tập trung vào hai kết quả chính sách chiến lược.

Thứ nhất, hỗ trợ tăng cường và từng bước hoàn thiện hệ thống chăm sóc tích hợp dài hạn cho người cao tuổi. Hiện nay, khoảng 99% người cao tuổi tại Việt Nam phụ thuộc vào sự chăm sóc của gia đình, trong đó phụ nữ đảm nhận phần lớn trách nhiệm. Nhằm thu hẹp khoảng trống này, UNFPA đã hỗ trợ thí điểm và nhân rộng mô hình chăm sóc tích hợp dài hạn ở cấp địa phương, bao gồm tự chăm sóc, chăm sóc tại nhà và chăm sóc dựa vào cộng đồng. Mô hình này được triển khai thông qua mạng lưới Câu lạc bộ Liên thế hệ Tự giúp nhau (ISHC) trên toàn quốc, phù hợp với Quyết định 1648/QĐ-TTg năm 2025 của Chính phủ về Nhân rộng ISHC.

ISHC tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp cận các dịch vụ theo dõi sức khỏe cơ bản, hỗ trợ đồng đẳng, hoạt động sinh kế, tham gia xã hội và tương trợ lẫn nhau, đồng thời thúc đẩy đoàn kết liên thế hệ và giảm cô lập xã hội. Các bằng chứng từ dự án thí điểm do UNFPA hỗ trợ cho thấy những cải thiện rõ rệt về sức khỏe thể chất và tinh thần, mức độ an ninh tài chính và gắn kết xã hội của người cao tuổi tham gia, khẳng định hiệu quả của các giải pháp dựa vào cộng đồng trong bối cảnh nguồn lực còn hạn chế.

Để bảo đảm tính bền vững, UNFPA thúc đẩy việc định vị dịch vụ chăm sóc như một hệ thống kinh tế - xã hội, không chỉ đơn thuần là dịch vụ phúc lợi. Trên cơ sở các khuôn khổ quốc tế, UNFPA hỗ trợ Việt Nam tái định nghĩa chăm sóc như một trụ cột của phát triển bền vững, qua đó giải quyết gánh nặng chăm sóc không được trả lương mà hiện phụ nữ đang gánh chịu, đồng thời chuyên nghiệp hóa công việc chăm sóc thành việc làm thỏa đáng, được bảo vệ, mang lại lợi ích cho người được chăm sóc, người chăm sóc và nền kinh tế nói chung.

Thứ hai, UNFPA hỗ trợ lồng ghép các giải pháp thích ứng già hóa dân số vào hệ thống chính sách và pháp luật, bao gồm các lĩnh vực y tế, lao động và an sinh xã hội, đồng thời thúc đẩy xây dựng các cộng đồng và dịch vụ thân thiện với người cao tuổi. Ngoài ra, UNFPA còn thúc đẩy áp dụng cách tiếp cận hoạch định tầm nhìn chiến lược để phát triển kinh tế chăm sóc người cao tuổi tại Việt Nam và kinh tế bạc, nhìn nhận người cao tuổi không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là những chủ thể đóng góp tích cực cho phát triển kinh tế – xã hội.

Bảo vệ người cao tuổi và không để ai bị bỏ lại phía sau

Trong tất cả các lĩnh vực can thiệp, UNFPA đặc biệt chú trọng đến công bằng và hòa nhập. Già hóa dân số không tác động đồng đều đến mọi nhóm dân cư, và những bất bình đẳng tích tụ trong suốt vòng đời thường trở nên trầm trọng hơn khi về già. Đặc biệt, người cao tuổi là phụ nữ phải đối mặt với những khó khăn bất cân xứng, khi tuổi thọ của họ cao hơn, thu nhập trọn đời thấp hơn, việc làm gián đoạn và phạm vi bao phủ lương hưu hạn chế.

UNFPA nỗ lực thu hẹp các khoảng cách này thông qua vận động chính sách an sinh xã hội bao trùm, các chính sách già hóa dân số đảm bảo công bằng về giới và các biện pháp hỗ trợ có mục tiêu cho các nhóm dễ bị tổn thương, bao gồm người cao tuổi khuyết tật, người cao tuổi sống ở vùng sâu, vùng xa, khu vực dân tộc thiểu số và trong các tình huống khẩn cấp. Một ví dụ điển hình là sự hợp tác giữa UNFPA và Hội Người cao tuổi Việt Nam trong chương trình hỗ trợ tiền mặt cho hơn 1.700 người cao tuổi dễ bị tổn thương nhằm hỗ trợ phục hồi sau bão Yagi năm 2024 và các cơn bão năm 2025 tại Cao Bằng, Lào Cai, Thái Nguyên, Tuyên Quang và Hà Tĩnh. Cách tiếp cận này nhấn mạnh việc củng cố hệ thống và năng lực quốc gia, thay vì các can thiệp ngắn hạn, nhằm bảo đảm tính bền vững lâu dài.

Các ưu tiên phía trước: chuẩn bị cho tương lai già hóa của Việt Nam

Trong thời gian tới, UNFPA sẽ tiếp tục hỗ trợ Việt Nam thông qua năm ưu tiên có liên quan chặt chẽ với nhau, gồm: Thứ nhất, tăng cường năng lực dữ liệu và hoạch định tầm nhìn để tiên lượng sự thay đổi nhân khẩu học và định hướng quy hoạch dài hạn. Thứ hai, chính thức hóa và mở rộng hệ thống chăm sóc tích hợp dài hạn, phát triển nền kinh tế bạc và nền kinh tế chăm sóc nhằm giảm gánh nặng cho gia đình đồng thời đảm bảo chất lượng và giá cả dịch vụ phù hợp. Thứ ba, thúc đẩy cải cách an sinh xã hội toàn diện bao phủ cả người lao động phi chính thức và giải quyết bất bình đẳng giới trong suốt vòng đời. Thứ tư, khuyến khích thanh niên chuẩn bị cho tuổi già khỏe mạnh và tăng cường tình đoàn kết giữa các thế hệ. Và cuối cùng, thúc đẩy thay đổi nhận thức tích cực về tuổi già, công nhận người cao tuổi là những người đóng góp có giá trị cho xã hội.

Trọng tâm của chương trình nghị sự này là sự chuyển dịch từ các chính sách trợ giúp xã hội thụ động sang đầu tư chủ động. Bằng cách lồng ghép già hóa dân số vào mọi lĩnh vực chính sách – từ y tế, lao động, giáo dục, nhà ở đến chuyển đổi số và quy hoạch đô thị – Việt Nam có thể bảo đảm quá trình chuyển đổi nhân khẩu học trở thành chất xúc tác cho đổi mới, việc làm thỏa đáng, bình đẳng giới và tăng trưởng bao trùm.

Những lựa chọn được đưa ra hôm nay sẽ định hình phúc lợi xã hội trong nhiều thập kỷ tới. Già hóa không phải là một cuộc khủng hoảng, mà là một thành tựu của phát triển. Với các chính sách, đầu tư và quan hệ đối tác phù hợp, Việt Nam có thể bảo đảm cuộc sống trường thọ đi đôi với sống khỏe, sống có nhân phẩm và ý nghĩa. UNFPA cam kết tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam trong việc biến quá trình chuyển đổi nhân khẩu học thành động lực phát triển bao trùm và bền vững, bảo đảm không ai, ở bất kỳ độ tuổi nào, bị bỏ lại phía sau.

---

Để biết thêm thông tin, xin vui lòng liên hệ

Cô Nguyễn Hoàng Trâm Anh

Cán bộ truyền thông, UNFPA Việt Nam

Email: annguyen@unfpa.org

Số điện thoại: +84 96 594 1099